Rozwijanie słuchu fonematycznego


 

Słuch fonematyczny to ten rodzaj słuchu, który pozwala nam na różnicowanie poszczególnych głosek. Od tego słuchu w dużym stopniu zależy możliwość słyszenia      nie tylko całego, spójnego słowa, ale również głosek w nim zawartych, dlatego też rozwijanie i ćwiczenie słuchu fonematycznego odgrywa tak ważną rolę przed rozpoczęciem nauki czytania.

Ważne!

Ćwiczenia słuchu fonematycznego prowadzi się w następującej kolejności:

·         stwierdzenie, że wyraz składa się z głosek

·         wyodrębnienie pierwszej głoski w wyrazie

·         wyodrębnienie ostatniej głoski w wyrazie

·         poszukiwanie wyodrębnionych i poznanych w izolacji głosek w środku wyrazu

·         liczenie głosek w wyrazie oraz budowa symbolicznego obrazu wyrazu, tzw. schematu.

Najłatwiejszym ćwiczeniem dla dziecka jest wyodrębnianie głosek na początku wyrazu, zwłaszcza samogłosek (a, o, i, e, u). Aby nadać tym ćwiczeniom zabawową formę, można zachęcić dziecko do wymyślania imion lalkom, np. Ala, Ula itp. Inna forma tych ćwiczeń to wyszukiwanie wyrazów zaczynających się tą samą głoską, np. osa, okno, owoce itp.

Szukanie wyrazów zaczynających się spółgłoskami może przebiegać następująco (propozycje z praktyki pedagogicznej):

·         ustawianie się obok przedmiotu, którego nazwa zaczyna się np. spółgłoską k,

·         podawanie wyrazów zaczynających się tą samą głoską, co przedmiot, który osoba dorosła  trzyma w ręku,

·         wybieranie spośród obrazków tych, których nazwa zaczyna się np. głoską m,

·         wybieranie spośród wielu obrazków takich dwóch, których nazwy zaczynają się tą samą głoską.
 

Uwaga: w tych ćwiczeniach, jak i w innych dziedzinach przyswajania wiedzy i umiejętności, niezbędne jest przestrzeganie zasady stopniowania trudności.

Następnym etapem ćwiczeń jest rozpoznawanie głosek stojących na końcu wyrazu i wyszukiwanie wyrazów kończących się daną głoską – najpierw samogłoską, np. koło, oko, futro, a następnie – spółgłoską, np. list, tort, most.

Najtrudniejszym etapem w analizie dźwiękowej wyrazu jest rozpoznawanie głosek położonych w środku wyrazu, dlatego też należy zaczynać te ćwiczenia od krótkich, prostych wy-razów, jak: sok, las, lis, ule. Później można analizować stopniowo coraz dłuższe wyrazy, jednakże bliskie dziecku treścią i znane.

Praktyczne wskazówki

·         Musimy dokładnie określić, o jaką głoskę chodzi albo wskazać głoskę znajdującą się na określonym miejscu, np.:

– Czy w wyrazie … słyszysz głoskę …?

– Jaką głoskę słyszysz w wyrazie … jako drugą?

·         Różnicowanie i wymawianie głosek opozycyjnych, np. dźwięcznych i bezdźwięcznych, jest dla dziecka zarówno zabawne, jak i pożyteczne, np. Tomek – domek, kura – góra. Możemy też rozróżniać głoski twarde i miękkie, np. sosna – siostra, pasek – piasek.

·         Wyszukiwanie i wymawianie wyrazów różniących się od siebie tylko jedną głoską uświadamia dzieciom, jak dużą różnicę znaczeniową ma zamienienie tylko jednej głoski, np. nos – noc, kos – koc.

·         Postarajmy się przygotować do takich zabaw i ćwiczeń obrazki przedmiotów, których nazwy wymieniamy, ze względu na charakterystyczny rodzaj myślenia dziecka w wieku przedszkolnym.

·         Zwróćmy uwagę dziecka na to, że człowiek może regulować siłę natężenia głosu – może mówić ciszej lub głośniej. Doskonale nadaje się do tego zabawa „Echo”, czyli coraz cichsze powtarzanie jakiegoś wyrazu.
 

Ważne!

Wszystkie tego typu ćwiczenia, prowadzone w formie krótkiej zabawy, umożliwiają dziecku wyodrębnianie poszczególnych głosek w wyrazach, a następnie łączenie ich w logicznie brzmiący wyraz. Ułatwiają one procesy analizy i syntezy słuchowej wyrazu – umiejętności niezbędnej przy późniejszej nauce czytania i pisania.


Przyjemną zabawą dla dzieci jest rozróżnianie samogłosek i spółgłosek. Podajemy dzieciom kilka kontrastowych zestawień, np. a – b, e – g i prosimy o sformułowanie zaobserwowanych różnic. Uczymy dzieci szukać samogłoski, podkreślając, że wszystkie głoski, które nie są samogłoskami, zaliczamy do spółgłosek. Gdy dzieci rozpoznają już samogłoski i spółgłoski, mogą budować „obrazy wyrazów” – wykorzystując do tego celu prostokąty czerwone dla oznaczenia samogłosek i niebieskie dla oznaczenia spółgłosek.
 

Wszelkie ćwiczenia słuchu, a w szczególności fonematycznego, prowadzone w formie zabawowej, są niezbędnym wstępem u progu nauki czytania. Dla wielu dzieci czynią tę naukę przyjemniejszą i łatwiejszą.

PRZYKŁADY ĆWICZEŃ

1. Ćwiczenia na materiale bezliterowym – ćwiczenia słuchowe i rytmiczne:

·        Rozpoznawanie dźwięków i szmerów (przesypywanie różnych materiałów sypkich: piasek, kamienie, żwir; eksponowanie dźwięków charakterystycznych dla różnych pojazdów, głosów zwierząt , sprzętu gospodarstwa domowego,  rozpoznawanie dźwięków różnych instrumentów...)

·        Odtwarzanie przez dziecko słyszanego rytmu przy pomocy wystukiwania

np. patyczkiem o bębenek, wyklaskiwania, wytupywania.

·        Odgadywanie odgłosów docierających zza zasłony (przelewanie wody, rozdzieranie papieru, przesuwanie krzesła, gwizd czajnika, brzęk kluczy.

·        Ćwiczenie pamięci słuchowej i selekcji słów. Wymienię dużo słów, a ty zapamiętaj, jakie pojazdy wymieniłam:   jabłko, banan, samochód, autobus, pomarańcza, żółty;

Ciężarówka, pociąg, słoń, żyrafa ,łódka, rower itp.

    Ćwiczenia pamięci słuchowej z użyciem wymienianych cyfr. Dziecko słucha wymienianych cyfr, a następnie ma  je powtórzyć w takiej samej kolejności  ( może wystukać je na kalkulatorze). Zaczynamy od trzech cyfr i stopniowo dodajemy ich liczbę. Za każdym razem sprawdzamy kolejność.

 

2. Ćwiczenia na materiale literowym:

·        Wyodrębnianie zdań w mowie, słów w zdaniach:

- słuchanie wypowiedzi  o ubogiej treści, np. ,,To kotek. On pije mleko”,

a następnie rysowanie przez dziecko tylu kółek (kresek), ile jest zdań

- układanie zdań przez dziecko na podstawie ilości patyczków (patyczki oznaczają słowa) np. I I I I     Ala ma małego brata.

- zabawa w dopowiadanie brakującego słowa w zdaniu (np. gruszka jest żółta, a wiśnia...)

- targanie paska papieru: podziel pasek papieru na tyle części, ile jest słów  w zdaniu:           Kot pije mleko.      Pies szczeka.   Ola ma kolorowe kredki.

Kolejne słowa  należy podawać dziecku powoli, by je  dobrze usłyszało .

 Po wykonaniu zadania dziecko może dzielić słowa (wyrazy)  na sylaby

 i rozrywać papierki na jeszcze drobniejsze.

- dokańczanie słów (pokazujemy dziecku obrazek lub przedmiot  i wypowiadamy pierwszą część słowa, dziecko dopełnia drugą sylabę np. 

( pił – ka , ry – ba).

 

·        Wyodrębnianie sylab w słowach i wyodrębnianie głosek:

 

- wyszukiwanie przedmiotów na podaną  głoskę : a, o, m, p, k… itd.

     - zabawa w poszukiwanie przedmiotów , których nazwy zaczynają się  od  sylaby   ,,sza” (szalik , szafa ...)    

- zabawa ,, Który wyraz kończy się inaczej”?

Wypowiadamy wolno wyrazy:

Lalka- worek-pralka, pąk- bąk- pan, młot-pan- płot, las-pas- kot, słoń- młot- koń.

- zabawa ,, Który wyraz zaczyna  się inaczej”?

Wypowiadamy wolno wyrazy:

Osa- owca- las; kura- lis- krowa; burak- buty- krowa; pasta- kubek- pomidor; kartka- koza- piłka itd.

- wyróżnianie głosek w wyrazach dwu i trzy- literowych np. ul, las, mak, lis, but, kot, Ala, Ola, Ewa …

   Następnie cztero- literowych: mama, tata, most, okno, Adam, Kuba….

   Następnie pięcio- literowych: brama, droga, piłka, basen, lalka, domek…

- zabawa ,, Jedzie pociąg’’, a w nim  przedmioty ,których nazwa zaczyna się na podaną  głoskę np. a, m, k, d, b … itd.

- zabawa w imiona: znajdź imiona kolegów, które zaczynają się na podaną głoskę np. K, M itd.

- łączenie głosek w słowa: jaki to wyraz, kiedy mówię m-a-m-a…

- zabawa w sklep:  polecamy dziecku ,,kupić” przedmioty, których nazwa zaczyna się od sylaby np. ,,bu” (budyń, burak ...)

- wyszukiwanie słów rozpoczynających się na daną sylabę, np. ,,ma”

- wyszukiwanie słów  - wypowiadamy pierwszą część słowa, a dziecko ma dopowiedzieć drugą sylabę np. pił- (ka) pa- (jac) tor- (ba) itd. Możemy wypowiadać wyrazy wielosylabowe, jeżeli dziecku przychodzi to z łatwością. Do zabawy możemy wykorzystać piłkę, połączyć dokańczanie słów z chwytaniem rzucanej do dziecka piłki.

- analiza z podskokami - podajemy dziecku wyraz, a jego zadaniem jest podzielić go na sylaby, po wymówieniu każdej z nich musi podskoczyć np. balony - ba ( podskok) lo (podskok) ny (podskok).

-  podajemy wyrazy zaczynające się samogłoską, która stanowi sylabę, a dziecko wyodrębnia te sylaby (o-ko, A-la, E-wa ...)

- wypowiadamy  grupę sylab, dziecko podnosi rękę, gdy usłyszy określoną sylabę np. ,, pa” (da  pa  ba  ga  ka  ta  pa  ta)

- segregowanie obrazków; rozkładamy obrazki z dwóch grup np.(s-sz), a dziecko ma ułożyć je w dwóch szeregach np.

   s- sałata, samolot, słoń

   sz- szafa, szal, szyny.

           - zabawa ,,Kto powie ?” - wyszukiwanie słów na daną głoskę np. ,,t”

         ( tata,  torba, taca, tory …)

- zabawa ,,Kto to”? z wykorzystaniem obrazków bądź zabawek np. zwierząt- kot, pies, krowa, koza, kura, kogut, koń… Dziecko nazywa zwierzęta. Następnie nazwy wypowiadamy sylabami, dziecko ma dokonać syntezy   i wypowiedzieć cały wyraz. Do zabawy można wykorzystać zabawki jakie dziecko posiada lub inne dowolne przedmioty.

 

Uwaga: w okresie wyrabiania gotowości do czytania dzieci muszą również zapoznać się z umownymi symbolami graficznymi, aby później mogły łatwiej zrozumieć sens zapisu literowego. Pierwszym umownym symbolem graficznym jest znaczek rozpoznawczy w szatni, łazience, na teczce z pracami. W czasie realizacji programu wychowania przedszkolnego dzieci używają symboli graficznych, np. przy zaznaczaniu zjawisk atmosferycznych w kalendarzu pogody czy różnicują niektóre znaki drogowe, poznając zagadnienia dotyczące zasad ruchu drogowego.

Każde dziecko (także zdolne) przed rozpoczęciem nauki czytania i pisania potrzebuje wsparcia w postaci usprawniania funkcji analizatorów biorących udział w tym procesie: słuchowym, wzrokowym i motorycznym. W przypadku zaburzeń funkcji analizatora słuchowego dziecko ma problem z poprawnym wybrzmiewaniem głosek, ich różnicowaniem, łączeniem w sylaby i w słowa.

 

 



powered by cmsimple.dk - template by cmsimple-styles.com